आजोळभेटीने गहिवरली इंग्लिश आर्मी

आमच्या आजोबांनी इथे खूप काम केले आहे , आमच्या डॉक्टर आजीचे आजही इथे नाव काढले जाते , आमच्या जुन्या शेजाऱयांच्या आम्ही आजही संपर्कात आहोत , इथेच आम्ही बागडलो होतो...

... मामाच्या गावाला वा आजोळी गेल्यानंतर आपल्याला गतस्मृतींचा गहिवर आल्यावाचून राहात नाही. तशीच काहीशी स्थिती इंग्लिश आर्मीची झाली आहे. कारण , खरंच त्यांच्या वाड-वडलांची , आजा-पणजोबाची हीच , कोलकाता कर्मभूमी होती. आणि म्हणूनच भारत-इंग्लंड क्रिकेट मालिकेच्या निमित्ताने अक्षरशः शेकडो ब्रिटिशांनी आजोळचा पाहुणचार अनुभवण्याची संधी साधली आहे.

भारत-इंग्लंड कसोटी मालिकेला 80 वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल हयात असलेले सर्वांत वयोवृद्ध कर्णधार नरी काँट्रक्टर आणि टेड डेक्स्टर यांना ईडन गार्डनवर गेस्ट ऑफ ऑनर म्हणून आमंत्रित करण्यात आले आहे. दोन वर्षांपूर्वी डेक्टर यांनी लग्नाचा 50 वा वाढदिवस कोलकात्यामध्येच साजरा केला होता. कारण... त्यांच्या पत्नीचे माहेर कोलकात्याचे ऍ. तिचे वडील , टॉम लाँगफील्ड यांच्या कर्णधारपदाच्या काळात बंगालला 1938-39 च्या हंगामात पहिले-वहिले रणजी विजेतेपद मिळाले होते. बंगाल क्रिकेट क्लबच्या ईडनवरील संग्रहालयात लाँगफील्डना मानाचे स्थान आहे.

अर्थात , स्मरणरंजनात रमलेले डेक्स्टर हे काही एकमेव ब्रिटिश नाहीत. आता सीनियर सिटीझन होत असलेल्या गिलबर्ट स्मिथ यांच्या यॉर्कशायरमधील घरी भारतीय स्मृतींचा खजिना आहे. बाय द वे , सर जेफ बॉयकॉट यांच्याच गावी माझी आजी राहते , असा टिपिकल सदाशिवपेठी खोचकपणेउल्लेख करून ते सांगतात , पूर्वी ब्रिटिशांच्या काळात बोटीने केले जाणारे दळणवळण पाहण्याचे काम माझे आजोबा करीत. त्याच्या नोंदी असलेली बुक्स आमच्याकडे आहेत. त्याचप्रमाणे तेव्हाच्या भारताचे वर्णन असलेले साहित्यदेखील आमच्या आजीच्या घरी आहे. ते आतापर्यंत केवळ वाचलेच होते. आता कोलकाता टेस्टच्या निमित्ताने प्रत्यक्ष अनुभविण्याची संधी मिळाली आहे. माझी ही पहिलीच भारतभेट आहे. एवढी वर्षे भारतामध्ये का आलो नाही , याची आता खंत वाटते.

डेव्ह लॉशिंग्ज हे मात्र इंग्लंडच्या प्रत्येक टूरसाठी न चुकता भारतामध्ये येतात. इंडिया इज माय सेकंड होम , असे ते आवर्जून सांगतात. कोलकाता टेस्ट हे खरोखरीच निमित्त आहे. या आर्मीची अनेक गेट दू गेदर कधीपासूनची ठरली आहेत. पार्कस्ट्रीट , मैदान स्ट्रीट , एक्सप्लॊनेड अशा मुंबईच्या मरीन ड्रीईव्हसारख्या वा पुण्याच्या कोरेगाव पार्कसारख्या पॉश एरियामधील पब्जमध्ये मैदानावरील खेळ संपल्यानंतर या बामी आर्मीच्या पार्टीचा डाव सुरू होतो. त्यांचे कोलकात्यामधील बुजूर्ग परिचित त्यासाठी विशेष आमंत्रित असतात. कुणी जुने अल्बम आणते , तर कुणी पुस्तके. कोलकाता आता किती बदलले आहे , असे अधिकारवाणीने सांगितले जाते. थ्री चीअर्स होत पार्टी रंगते. ती संपते ती सी यू लेटरचे आश्वासन देत.

साहेबाचा जथा मग बाहेर पडतो नि त्यांच्या स्वागतासाठी चांदण्यात न्हाऊन निघणारा व्हिक्टोरिया पऍलेस असतो. शहाजहानच्या ताजमहालची स्पर्धा करण्यासाठी गो-या साहेबानेच बनविलेला.